Warto wybrać się do Białośliwia, by zobaczyć fragment jednej z najdłuższych w dawnych Prusach Wschodnich kolei wąskotorowych oraz stację o ciekawym układzie wynikającym ze zróżnicowanego ukształtowania terenu. Z dziejów kolejki Wyrzyska Kolej Powiatowa była częścią tzw. Bydgosko-Wyrzyskich Kolei Dojazdowych, początkowo stanowiących dwie niezależne kolejki powiatowe, które obejmowały obszar na północ od Bydgoszczy i Wyrzyska oraz teren między tymi miastami. Trasy zarówno kolei wyrzyskiej, jak i bydgoskiej zostały celowo tak wyznaczone tak, aby obejmowały cały powiat i nie wykraczały poza jego granice (z niewielkimi wyjątkami). Połączono je wspólnym odcinkiem, aby umożliwić ruch pociągów między sąsiadującymi powiatami, a po II wojnie światowej pozwoliło to połączyć je w jedną sieć liczącą 256 km. Kolejki zapewniały transport towarów i ludzi na skalę lokalną. Pierwsze odcinki kolejki wyrzyskiej i bydgoskiej powstały w 1895 r. (należące do bydgoskiej: Maksymilianowo-Gądecz, Bydgoszcz-Koronowo z odgałęzieniem z Morzewca do Kasprowa; należące do wyrzyskiej: 29,2 km Białośliwie-Łobżenica z odgałęzieniem 5 km z Czajcza do Wysokiej, 14 km Łobżenica-Liszkowo-Witosław). W Białośliwiu, Nakl...
Warto wybrać się do Białośliwia, by zobaczyć fragment jednej z najdłuższych w dawnych Prusach Wschodnich kolei wąskotorowych oraz stację o ciekawym układzie wynikającym ze zróżnicowanego ukształtowania terenu. Z dziejów kolejki Wyrzyska Kolej Powiatowa była częścią tzw. Bydgosko-Wyrzyskich Kolei Dojazdowych, początkowo stanowiących dwie niezależne kolejki powiatowe, które obejmowały obszar na północ od Bydgoszczy i Wyrzyska oraz teren między tymi miastami. Trasy zarówno kolei wyrzyskiej, jak i bydgoskiej zostały celowo tak wyznaczone tak, aby obejmowały cały powiat i nie wykraczały poza jego granice (z niewielkimi wyjątkami). Połączono je wspólnym odcinkiem, aby umożliwić ruch pociągów między sąsiadującymi powiatami, a po II wojnie światowej pozwoliło to połączyć je w jedną sieć liczącą 256 km. Kolejki zapewniały transport towarów i ludzi na skalę lokalną. Pierwsze odcinki kolejki wyrzyskiej i bydgoskiej powstały w 1895 r. (należące do bydgoskiej: Maksymilianowo-Gądecz, Bydgoszcz-Koronowo z odgałęzieniem z Morzewca do Kasprowa; należące do wyrzyskiej: 29,2 km Białośliwie-Łobżenica z odgałęzieniem 5 km z Czajcza do Wysokiej, 14 km Łobżenica-Liszkowo-Witosław). W Białośliwiu, Nakle i Witosławiu zlokalizowano stacje styczne z koleją normalnotorową (Koleją Wschodnią). W tym samym roku zbudowano połączenie obydwu kolejek w Sucharach, co umożliwiło transport buraków do cukrowni w Nakle. Szybko powstały liczne bocznice do majątków, gorzelni i cegielni. Obydwie kolejki miały identyczny prześwit - 600 mm. Część bydgoska osiągnęła 115 km, a wyrzyska ponad 167 km. Interesujący jest brak połączenia kolejowego z Wyrzyska - siedziby powiatu, mimo nazwy Wyrzyska Kolej Powiatowa. Przejazd do najbliższej stacji kolejki Zakłady Przemysłowe odległej o 7 km odbywał się autobusem kolejowym WKP. Kolejka wyrzyska była jedną z najdłuższych kolei wąskotorowych w Prusach Wschodnich. Początkowo baza (dyrekcja, główna parowozownia i warsztaty naprawcze) mieściła się na stacji w Łobżenicy, ale w 1906 r. główną stację przeniesiono do Białośliwia. Dominował transport towarów, natomiast wagony osobowe po prostu doczepiano do towarowych. W czasie II wojny światowej, mimo wysadzenia w 1939 r. niektórych mostów, odbywał się normalny ruch. Ciekawą historię mają dwa fragmenty kolejki: wybudowany w 1901 r. odcinek Kocik Młyn-Mościska oraz pochodzący z 1908 r. odcinek z Białośliwia do portu rzecznego na Noteci. Linie te po I wojnie światowej Polacy rozebrali, natomiast Niemcy po wybuchu II wojny światowej odbudowali (odcinek Kocik Młyn-Mościska jedynie częściowo), a po wojnie w latach 1946-1948 Polacy ponownie rozebrali. W 1949 r. kolejki połączono w Bydgosko-Wyrzyskie Koleje Dojazdowe o długości 256 km. W ich skład wchodziło: osiem lokomotywowni, dwa warsztaty naprawcze (w Białośliwiu i Koronowie) i pięć stacji stycznych z liniami normalnotorowymi (w Białośliwiu, Nakle, Witosławiu, Koronowie, Bydgoszczy i Maksymilianowie). W drugiej połowie lat 70. XX w. trakcję parową zaczęto zastępować spalinową (rumuńskimi lokomotywami Lyd2). Parowozy w ruchu planowym wycofano na początku lat 80. XX w. Przebudowano również część stacji. Jednak na skutek rozwoju dróg i transportu samochodowego w latach 60. XX w. stopniowo zaczęto likwidować poszczególne odcinki i bocznice, szczególnie kolejki bydgoskiej. W 1989 r. liczyła tylko 162 km. W pierwszej połowie lat 90. XX w. PKP zamknęły Bydgosko-Wyrzyskie Koleje Dojazdowe, a wkrótce istniejące jeszcze odcinki zaczęły być rozbierane. Na pozostałych odcinkach prowadzono okazjonalny ruch pociągów. Wkrótce kolejką zainteresowały się władze lokalne (na terenie ówczesnego województwa pilskiego), chcąc uruchomić ją jako atrakcję turystyczną. Od kilku lat trwają starania o przejęcie odcinków: Białośliwie-Łobżenica (najstarsza linia WKP), Zakłady Przemysłowe-Glesno oraz Czajcze-Wysoka przez powiat pilski. Niestety część należąca do powiatów nakielskiego i bydgoskiego w większości została rozebrana. Zachowała się jedynie część kolejki wyrzyskiej (51 km). Ocalałą częścią zajmuje się Towarzystwo Wyrzyska Kolejka Powiatowa z siedzibą w Białośliwiu, które w październiku 2002 r. uruchomiło okazjonalne pociągi turystyczne. Docelowo miłośnicy kolejki chcą użytkować odcinek Białośliwie-Łobżenica (30 km) z odgałęzieniami Czajcze-Wysoka (5 km) i Nieżychowo Zakłady Przemysłowe-Glesno (14 km). Obecnie siedziba kolejki znajduje się w Białośliwiu (ok. 30 km na wschód od Piły). Mimo prowadzenia jedynie okazjonalnego ruchu turystycznego warto przyjechać do Białośliwia ze względu na początkową stację kolei, która jest styczna z linią normalnotorowową i charakteryzuje się oryginalnym układem wynikającym ze zróżnicowanego ukształtowania terenu. Jeżeli przyjmiemy, że parowozownia znajduje się na poziomie 0, to okazuje się, że wagonownia znajduje się ok. 2,5 m powyżej tego poziomu, a rampa przeładunkowa ok. 3 m poniżej parowozowni. Zachowały się dawne zabudowania stacji łącznie z lokomotywownią, wagonownią oraz budynkami gospodarczymi i warsztatowymi. W Białośliwiu znajdują się również zakłady naprawcze oraz tabor kolejki. Tabor stopniowo cięto na złom, ocalało jedynie ok. 70 najcenniejszych wagonów, które wpisano do rejestru zabytków. Część taboru dawnych Bydgosko-Wyrzyskich Kolei Dojazdowych można zobaczyć w Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji, na Żnińskiej Kolei Powiatowej (m.in. jedyny czynny parowóz BWKD Px38-805, kilka lokomotyw Lyd2, unikatowy wagon-cysternę) oraz kolejkach parkowych w Bydgoszczy i Poznaniu. Warte uwagi są ponadto zachowane budynki stacyjne w Zakładach Przemysłowych, Czajczu, Wysoczce, Wysokiej i Łobżenicy. Przejazdy turystyczne W latach 90. XX w. miały miejsce przejazdy okazjonalne. W okresie 2000-2001 Klub Modelarzy Kolejowych z Poznania dysponujący odrestaurowaną lokomotywą parową Borsig na tor 600 mm uruchomił pociągi specjalne na istniejącym najstarszym odcinku Białośliwie-Łobżenica. Wkrótce Towarzystwo Wyrzyska Kolejka Powiatowa pozyskało trzy lokomotywy spalinowe WLs-40/50 (dwie wyremontowano), co pozwoliło od października 2002 r. prowadzić okazjonalne przejazdy turystyczne na trasie Białośliwie-Kocik Młyn (4 km). Trasa jest bardzo ciekawa ze względu na położenie Białośliwia w Dolinie Noteci - znacznie niżej niż pozostałe stacje. W pobliżu stacji Kocik Młyn znajduje się specjalnie przygotowana przez Lasy Państwowe polanka, na której można zrobić piknik, oraz leśny parking. Warto również przejść pobliską ścieżkę dydaktyczną "Kręta" z przewodnikiem. Organizowane są także imprezy cykliczne: od 2001 r. "Ogólnopolskie Turystyczne Kolejkowe Śpiewanie", w czasie którego uczestnicy muszą wykonać jeden utwór o tematyce kolejowej (wrzesień), Dzień Dziecka, Dzień Samorządowy, rajd wiosenny i jesienny. Stopniowo oczyszczane i remontowane są kolejne odcinki linii (w 2006 r. możliwy był przejazd do Nieżychowa i na terenie stacji Wysoka). Pociąg złożony z wagonów letniaków i typu brankard jest prowadzony lokomotywą spalinową WLs50. Eksponaty Wartość zabytkową mają: . lokomotywy spalinowe: dwie typu WLs50 z 1954 (dawna WLs40) i 1971 r., . wagony osobowe: sprawne letniaki Kh 102, K 103, K 104, czteroosiowy, pasażerskie, . wagony towarowe: węglarka dwuosiowa z 1928 r., . inne: sprawne wagony brankardy (z wytwórni Görlitz: Sh 101 z ok. 1900 r. i Sh 105 z 1894 r.), platformy (dwuosiowa z początku XX w., czteroosiowa z ok. 1929 r.), pocztowo-techniczny, sprawna drezyna motorowa Wmc017 z 1969 r. (typ produkowany w warsztatach Bydgosko-Wyrzyskich Kolei Dojazdowych w Koronowie dla wielu kolei wąskotorowych o różnej szerokości toru).
Judyta Kurowska-Ciechańska, Ariel Ciechański
