W Środzie Wielkopolskiej znajduje się początkowa stacja średzkiej kolei wąskotorowej, jednej z nielicznych w Europie kolejek o najdłuższym stażu trakcji parowej (1902-2001, czyli 99 lat), ponownie prowadzącej (po krótkiej przerwie) pociągi z parowozami, ale już tylko specjalnie dla turystów. Z dziejów kolejki Budowę Średzkiej Kolei Powiatowej zaczęto w 1898 r. Pierwszy odcinek otwarto 23 czerwca 1902 r. jako tor normalny o długości 5,5 km łączący wieś Kobylepole (teraz dzielnica Poznania) z obecnym dworcem Poznań Wschód. 1 kwietnia 1903 r. oddano pierwszy odcinek wąskotorowy Kobylepole-Środa Wielkopolska o długości 44 km. W 1910 r. powstał jedyny zachowany do dziś odcinek Środa Wielkopolska-Zaniemyśl (14 km). Kolej średzka składała się z linii normalnotorowych (11 km z bocznicami do zakładów w prawobrzeżnej części Poznania) i wąskotorowych (59-kilometrowa linia Kobylepole-Środa Wielkopolska-Zaniemyśl wraz z bocznicami i odgałęzieniami). Cała sieć liczyła 113 km. Wąski tor miał rozstaw 1000 mm - najpopularniejszy na niemieckich kolejach lokalnych. Pozostałość po tak oryginalnej obecnie szerokości można zobaczyć w warsztatach kolejki w Środzie Wielkopolskiej. Kolejką transportowan...
W Środzie Wielkopolskiej znajduje się początkowa stacja średzkiej kolei wąskotorowej, jednej z nielicznych w Europie kolejek o najdłuższym stażu trakcji parowej (1902-2001, czyli 99 lat), ponownie prowadzącej (po krótkiej przerwie) pociągi z parowozami, ale już tylko specjalnie dla turystów. Z dziejów kolejki Budowę Średzkiej Kolei Powiatowej zaczęto w 1898 r. Pierwszy odcinek otwarto 23 czerwca 1902 r. jako tor normalny o długości 5,5 km łączący wieś Kobylepole (teraz dzielnica Poznania) z obecnym dworcem Poznań Wschód. 1 kwietnia 1903 r. oddano pierwszy odcinek wąskotorowy Kobylepole-Środa Wielkopolska o długości 44 km. W 1910 r. powstał jedyny zachowany do dziś odcinek Środa Wielkopolska-Zaniemyśl (14 km). Kolej średzka składała się z linii normalnotorowych (11 km z bocznicami do zakładów w prawobrzeżnej części Poznania) i wąskotorowych (59-kilometrowa linia Kobylepole-Środa Wielkopolska-Zaniemyśl wraz z bocznicami i odgałęzieniami). Cała sieć liczyła 113 km. Wąski tor miał rozstaw 1000 mm - najpopularniejszy na niemieckich kolejach lokalnych. Pozostałość po tak oryginalnej obecnie szerokości można zobaczyć w warsztatach kolejki w Środzie Wielkopolskiej. Kolejką transportowano głównie buraki cukrowe do cukrowni w Środzie Wielkopolskiej, o czym świadczą zachowane resztki bocznic na stacji Środa Miasto. Odbywał się również ruch osobowy. Na kolejce szybko wprowadzano nowości, np. na początku XX w. wózki transportowe rolboki (do przewozu wagonów normalnotorowych), a w latach 30. XX w. - wagon motorowy o napędzie spalinowym (na jego potrzeby powstała obrotnica w Środzie Wielkopolskiej). Wybudowano także siłownię wiatrową, której budynek zachował się do czasów współczesnych. Elektrownia wiatrowa zasilała agregat prądotwórczy i pompy wodne. W okresie międzywojennym powstał również zachowany do dziś budynek stacji Środa Miasto. W 1949 r. nastąpiło przejęcie kolejki przez PKP i zmiana nazwy na Średzką Kolei Wąskotorową. W czasie II wojny światowej, w 1941 r. Niemcy nieco zmodyfi kowali linię na odcinku Spławie-Kobylepole z powodu budowy łącznika normalnotorowego z Kobylegopola do Starołęki i wybudowali nową stację Franowo Wąskotorowe. W 1954 r. zakończono przekuwanie toru z 1000 na 750 mm, co wiązało się z wymianą taboru (ten na 1000 mm przekazano Pomorskim Kolejom Dojazdowym). W latach 60. na skutek rozwoju transportu drogowego przewozy zaczęły maleć i stopniowo wyłączano niektóre bocznice z eksploatacji, a w 1973 r. zaczęto ich rozbiórkę. W 1976 r. przystąpiono do rozbierania linii głównej, z której zachowało się do dziś 14 km (odcinek Środa Wielkopolska-Zaniemyśl). Mimo dwóch prób nie przyjęła się na dłużej trakcja spalinowa, a ruch obsługiwany był przez 99 lat przez parowozy (ostatnio Px48), co jest rzadkością w Polsce. Całkowite zawieszenie przewozów nastąpiło w 2001 r. Wkrótce pozostały odcinek kolejki przejęło Starostwo Powiatowe w Środzie Wielkopolskiej, co pozwoliło uruchomić sezonowe przewozy turystyczne. Użytkownikiem jest Biuro Utrzymania i Eksploatacji Gnieźnieńskiej Kolei Wąskotorowej. W 2004 r. średzka wąskotorówka została uznana za Turystyczną Perłę Wielkopolski (obok zamku w Kórniku). Przejazdy turystyczne Rozkładowe przejazdy turystyczne odbywają się od 2003 r. w sezonie letnim w soboty i niedziele na trasie Środa Wielkopolska-Zaniemyśl. Pociąg złożony z wagonów krytych z lat 50. XX w. i odkrytego plenerowego jest prowadzony przez zabytkowy parowóz Px48. Przejazdy kolejką (połączone z rajdami pieszymi i rowerowymi) organizowane są w niedziele). Ponadto odbywają się imprezy cykliczne ("Wakacje z Ciuchcią", "Atrakcje z Ciuchcią" na stacjach w Środzie Wielkopolskiej i Zaniemyślu: rajdy rowerowe i piesze, konkursy z nagrodami, "eks presowy kurs nauki jazdy parowozem", przejazdy drezyną spalinową i ręczną). Można także zamówić pociąg specjalny. Eksponaty Na stacji Środa Miasto w pomieszczeniu dawnej poczekalni zorganizowano Muzeum Średzkiej Ciuchci, a na stacji w Zaniemyślu izbę pamięci, w których można obejrzeć dokumenty, zdjęcia i inne pamiątki związane z kolejką. Wartość zabytkową mają: . parowozy: Px48 z 1951 r., . lokomotywy spalinowe: Lyd1, . wagony osobowe: pasażerskie z lat 50. XX w. i letniaki, . inne: dokumenty, zdjęcia, mapy, pieczątki, lampy, sztandary. Warto zwrócić uwagę na "Katechizm służby pociągowej w pytaniach i odpowiedziach dla kierowników pociągu i konduktorów" z 1929 r.
. Siedziba: stacja Środa Miasto, ul. Niedziałkowskiego 25, Środa Wielkopolska. . Dojazd z Poznania: pociągiem (pośpiesznym 30 min, osobowym 37 min), a następnie z dworca PKP Środa Wielkopolska pieszo 10 min (1 km); samochodem drogą krajową nr 11. . Przejazdy turystyczne: Przejazdy pociągiem turystycznym organizowane są w niedziele na trasach: Środa Miasto- Zaniemyśl (normalny, Zaniemyśl-Polwica-Zaniemyśl (odjazd 11.30), Środa Wielkopolska-"Kipa"-Środa Wielkopolska. (odjazd 17.30). Ponadto można przejechać się drezyną na odcinku Środa Miasto-Środa Przeładownia-Środa Miasto oraz na stacji Środa Miasto. Bilety indywidualne w jedną stronę na trasie Środa Wielkopolska-Zaniemyśl: normalny 6 zł, ulgowy 3 zł (młodzież szkolna, dorosły opiekujący się dzieckiem do lat 10), dzieci do lat 4 bezpłatnie. Bilety indywidualne na trasie Zaniemyśl-Polwica-Zaniemyśl i Środa Miasto-"Kipa"-Środa Miasto 2 zł. Bilet na przejazd drezyną spalinową 2 zł, ręczną 1 zł. Można także zamówić telefonicznie przejazd dla grup zorganizowanych na trasie Środa Wielkopolska-Zaniemyśl-Środa Wielkopolska (dorośli 1500 zł, dzieci i młodzież szkolna 1300 zł) i Zaniemyśl-Środa Wielkopolska-Zaniemyśl (dorośli 1800 zł, dzieci i młodzież szkolna 1600 zł). . Kontakt: Wydział Promocji i Rozwoju Powiatu Starostwa Powiatowego w Środzie Wielkopolskiej, ul. Żwirki i Wigury 1, 63-000 Środa Wielkopolska, tel. (061) 286 58 90, (061) 285 82 98; Powiatowa Kolej Wąskotorowa w Środzie Wielkopolskiej, ul. Niedziałkowskiego 25, 63-000 Środa Wielkopolska, tel. (061) 285-82-98. . Internet: www.srodawlkp-powiat.pl.
