Parowozownia Skierniewice to pierwszy i największy w Polsce całkowicie prywatny zbiór historycznego taboru kolejowego. Jego właścicielem jest Polskie Stowarzyszenie Miłośników Kolei (PSMK) - jedna z najstarszych i największych w kraju organizacji grupujących polskich miłośników kolei. Kolekcja PSMK zgromadzona w murach Parowozowni Skierniewice liczy ponad 100 pojazdów i prezentuje przekrój europejskich konstrukcji taboru kolejowego (parowozy, lokomotywy spalinowe oraz wagony pasażerskie i towarowe) z 2. poł. XIX w. i 1. poł. XX w. Część taboru jest wciąż sprawna technicznie, jednak większość jednostek dopiero oczekuje na renowację. Wśród nich znajduje się wiele unikatów i perełek europejskiego kolejnictwa. Ponadto w parowozowni zachowane jest niemal całkowicie wyposażenie związane z obsługą trakcji parowej (obrotnica acentryczna, zasieki węglowe, żurawie wodne, windy do nawęglania) oraz wyposażenie warsztatowe (tokarki, kuźnia, zalewnia, zapadnia, podnośniki parowozowe). Część z tych obiektów jest dopiero przygotowywana do udostępnienia dla zwiedzających. W Skierniewicach znajduje się jedyna w Polsce obrotnica acentryczna (mająca oś obrotu nie w osi symetrii). Druga, znacznie ciekawsza obrotnica tego typu działała w Lęborku; niestety wraz z likwidacją tamtejszej parowozowni została rozebrana. Przebudowa skierniewickiej obrotnicy z asymetrycznej na acentryczną została przeprowadzona w 1981 r. i była związana z budową dodatkowego toru w kierunku Łowicza. Z dziejów skierniewickiej szopy Korzenie parowozowni sięgają początków istnienia Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, a więc 1845 r. Wtedy to w Skierniewicach stanęły pierwsze budynki parowozowni. Istniejące do dziś obiekty położone na skarpie rzeki Łupi zaczęły powstawać na przełomie lat 50. i 60. XIX w. W czasie kolejnych modernizacji lokomotywownia została rozbudowana do 23 stanowisk postojowo-naprawczych. Swój obecny kształt kompleks uzyskał w wyniku szeroko zakrojonych prac modernizacyjnych prowadzonych w latach 1941-1942 przez Niemców. W tym czasie zostały wydłużone stanowiska istniejącej już hali wachlarzowej, wybudowano też od podstaw zasieki, budynki administracyjne oraz warsztat mechaniczny. Do lat 70. XX w. w Skierniewicach niepodzielnie królowały parowozy. W 1970 r. pojawiła się pierwsza lokomotywa spalinowa, 17 lat później zaczęły tu stacjonować elektrowozy. W 1989 r. parowozy ostatecznie wycofano z ruchu - ostatni jeszcze przez 2 lata pracowicie ogrzewał mury skierniewickiej szopy. 31 października 1991 r. parowozownię oficjalnie zlikwidowano, choć jeszcze przez ponad rok funkcjonował tu oddział zamiejscowy warszawskiej lokomotywowni na Odolanach. 1 lutego 1993 r. mury parowozowni opuściły ostatnie lokomotywy PKP. Już wtedy stacjonowały tutaj pierwsze pojazdy z kolekcji nowego opiekuna - Polskiego Stowarzyszenia Miłośników Kolei. Staraniem tej organizacji w 1994 r. cały kompleks został wpisany do rejestru zabytków. W 2002 r. PSMK stało się właścicielem obiektu. Praktycznie od schyłku lat 90. parowozownię można było zwiedzać jedynie po wcześniejszym uzgodnieniu, dopiero w 2005 r. zdecydowano się na regularne udostępnianie obiektu turystom. Eksponaty Zgromadzona kolekcja obejmuje ponad 100 różnego typu pojazdów normalno- i wąskotorowych z 2. poł. XIX w. i 1. poł. XX w., w tym największy w kraju zbiór wagonów (zarówno pasażerskich, jak i towarowych), stanowiąc największy prywatny zbiór normalnotorowego taboru kolejowego w Polsce, a trzeci po PKP (eksponaty w skansenach i na pomnikach) i Muzeum Kolejnictwa. Na kolekcję składają się: . parowozy: kolekcja ośmiu parowozów normalnotorowych z lat 1909-1962 produkcji polskiej i pruskiej, a wśród nich: jedyny zachowany egzemplarz polskiej lokomotywy przemysłowej z 1941 r. (typ Oberschlesien), parowóz TKi3-137 (eksploatowany w Polsce oraz na terenie Prus, Rzeszy Niemieckiej, Litwy, ZSRR i Czechosłowacji) i ostatnio częściowo odremontowany TKp Śląsk; dwa wąskotorowe, w tym pierwszy czynny parowóz wąskotorowy należący do organizacji hobbystycznej w Polsce ("Las" 1984) . akumulatorowy zespół trakcyjny systemu Wittfelda (ozn. Ma 090802), wyprodukowany na terenie Niemiec w 1913 r. - najciekawszy eksponat, ponieważ jest jedynym na świecie przedstawicielem liczącej 178 sztuk serii elektrycznych pojazdów trakcyjnych o napędzie akumulatorowym skonstruowanych przez inż. Wittfelda, prekursorem dzisiejszych szynobusów. Zaletą takiego innowacyjnego rozwiązania były niskie koszty eksploatacji (tania wówczas energia elektryczna do ładowania akumulatorów była pobierana głównie nocą w czasie postoju). Początkowo zasięg tych pojazdów wynosił 70-100 km, a po zainstalowaniu wydajniejszych akumulatorów zwiększył się do 180 km przy maksymalnej prędkości 60 km/godz., co zadecydowało o rozpowszechnieniu tego rozwiązania w latach 1907-1914 na słabiej obciążonych liniach bocznych Dolnego Śląska i Pomorza, a w okresie międzywojennych przez PKP także na liniach głównych (dzięki zwiększeniu zasięgu do 300 km) w rejonie Grudziądza, Bydgoszczy i Chojnic oraz na terenie Wolnego Miasta Gdańska; prezentowany eksponat w okresie międzywojennym jeździł na kolejach niemieckich, głównie na szlaku Słupsk-Ustka, a po wojnie na liniach PKP na Pomorzu w okolicy Kwidzyna, został wycofany w 1959 r., przez ponad 30 lat służąc jako obiekt gospodarczy (m.in. jako kurnik w Nowym Dworze Gdańskim!), aż wreszcie w latach 90. dzięki pomocy sponsora - ZNTK Łapy - został pieczołowicie zrekonstruowany, . lokomotywy elektryczne: (2 szt.), w tym jedyna w kraju niemiecka przemysłowa akumulatorowa produkcji AEG z 1928 r., . lokomotywy spalinowe: (5 szt.) z lat 1944-1981 - w większości sprawne, . wagony pasażerskie: osobowe od I do IV klasy, salonowe, bagażowe z lat 1889-1953, wśród których najcenniejsze to: wagon salonowy powojennego pociągu rządowego wyprodukowany w 1953 r. (praktycznie kompletny), pochodzący z 1910 r. jeden z pięciu zachowanych na świecie drewnianych wagonów restauracyjnych należących niegdyś do kompanii CIWL - Międzynarodowego Towarzystwa Wagonów Sypialnych i Wielkich Ekspresów Europejskich (w identycznym wagonie w 1918 r. w Compiegne podpisano rozejm kończący I wojnę światową), pruski wagon czteroosiowy do pociągów pospiesznych z 1907 r. o konstrukcji drewnianej (w tym także podwozia) - jeden z dwóch zachowanych w Polsce, ostatni istniejący w Polsce wagon pociągu rządowego II Rzeczypospolitej z 1911 r., jednocześnie jedyny w kraju wagon pasażerski o sześciu osiach, niestety spalony przez nieznanych sprawców, jeden z dwóch czteroosiowych wagonów przedziałowych nieprzechodnich, tzw. boczniaków (z bocznymi drzwiami) z 1906 r. wchodzących w skład pociągów pospiesznych (w tym na linii Warszawa-Łódź) do końca lat 60., ostatni zachowany wagon pasażerski (doczepny) z 1898 r. z pierwszej na ziemiach polskich kolei elektrycznej (Wąbrzeźno-Wąbrzeźno Miasto), jedyny w kraju spalinowy autobus szynowy z 1938 r. (SN51-02) z silnikiem Mercedes Benz, wagon motorowy z normalnotorowych kolei lokalnych eksploatowany w Górach Izerskich na linii Gryfów Śląski-Świeradów-Zdrój (wprowadzenie tego typu wagonów motorowych, popularnych na Pomorzu i Dolnym Śląsku od lat 30., pozwoliło znacznie podnieść prędkość jazdy przy znacznym obniżeniu kosztów eksploatacji linii, a tym samym konkurować z transportem samochodowym); niestety, większość z nich wymaga gruntownego remontu, . wagony towarowe stanowiące jeszcze liczniejszy zbiór: na pierwszy plan wysuwa się najbogatsza w Polsce kolekcja wagonów normalnotorowych: kryte (austriackie, węgierskie, pruskie, francuskie, czeskie i rosyjskie z lat 1880-1916), z których większość była wykorzystywana w filmach, w tym dwóch nagrodzonych Oscarami, wielofunkcyjny wagon kryty Steinfurt z 1889 r., który po niewielkich modyfi kacjach może być wagonem bagażowym, sanitarnym, osobowym IV kl lub osobowym z przedziałem bagażowym (tzw. Fakultativwagen), 11 węglarek z lat 1875-1948, znakomicie odrestaurowana cysterna produkcji austriackiej z 1905 r., specjalna chłodnia do przewozu piwa z 1912 r. należąca niegdyś do zakładów w Żywcu - czekająca na odbudowę, wapniarka z 1925 r., wagon do przewozu gazu świetlnego, . pojazdy specjalne: dźwigi (w tym jeden sprawny, o napędzie ręcznym), wózki robocze, drezyny (ręczna i spalinowa), rower szynowy, . urządzenia dodatkowe: trakcyjne (żurawie wodne, do obsługi lokomotyw), służby drogowej (do budowy i utrzymania toru kolejowego, typy szyn i elementów nawierzchni), warsztatowe, sterowania ruchem kolejowym (semafory, sygnalizatory, urządzenia nastawcze i łączności), wyposażenie wnętrz (meble, przyrządy), . bogate materiały archiwalne. Skierniewickie wagony kryte dwukrotnie "zdobywały" Oskara. Pierwszy raz w "Liście Schindlera" Stevena Spielberga, potem w "Pianiście" Romana Polańskiego. "Grały" też w innych filmach fabularnych (m.in. "Podróż", "Rancid Aluminium", "Boża Podszewka"), pojawiły się również w wielu produkcjach dokumentalnych.
Judyta Kurowska-Ciechańska, Ariel Ciechański
