O znaczeniu kolei dla rozwoju Górnego Śląska świadczą pozostałości liczącego niegdyś ponad 230 km systemu Górnośląskich Kolei Wąskotorowych, obejmującego trójkąt Racibórz-Tarnowskie Góry-Miasteczko Śląskie-Katowice Szopienice, będącego najstarszą nadal czynną koleją wąskotorową na świecie. Warto zatem poznać jej historię, udając się w podróż wolno toczącym się pociągiem na zabytkowej trasie Bytom-Miasteczko Śląskie. Z dziejów kolejki Pierwsze fragmenty Górnośląskiej Kolei Wąskotorowej powstały już w 1851 r. w rejonie Maciejkowic, dlatego jest ona uważana za najstarszą nadal czynną kolej wąskotorową na świecie. Powstała na bazie działających w niektórych zakładach przemysłowych wąskotorowych kolei technologicznych i z tego powodu charakteryzuje się nietypowym rozstawem torów 785 mm (30 cali pruskich). W okresie 1854-1857 zbudowano główne linie, które połączyły koleje zakładowe: Tarnowskie Góry-Repty-Karb-Bobrek-Orzegów-Chebzie-Nowy Bytom-Wirek i Karb-Rozbark-Chorzów-Siemianowice Śląskie-Bogucice-Zawodzie-Janów z odgałęzieniem do Roździenia przez Szopienice (obecnie dzielnice Katowic) oraz połączenie Rozbark-Chebzie przez Orzegów, osiągając w 1857 r. długość linii równą 113 km. W...
O znaczeniu kolei dla rozwoju Górnego Śląska świadczą pozostałości liczącego niegdyś ponad 230 km systemu Górnośląskich Kolei Wąskotorowych, obejmującego trójkąt Racibórz-Tarnowskie Góry-Miasteczko Śląskie-Katowice Szopienice, będącego najstarszą nadal czynną koleją wąskotorową na świecie. Warto zatem poznać jej historię, udając się w podróż wolno toczącym się pociągiem na zabytkowej trasie Bytom-Miasteczko Śląskie. Z dziejów kolejki Pierwsze fragmenty Górnośląskiej Kolei Wąskotorowej powstały już w 1851 r. w rejonie Maciejkowic, dlatego jest ona uważana za najstarszą nadal czynną kolej wąskotorową na świecie. Powstała na bazie działających w niektórych zakładach przemysłowych wąskotorowych kolei technologicznych i z tego powodu charakteryzuje się nietypowym rozstawem torów 785 mm (30 cali pruskich). W okresie 1854-1857 zbudowano główne linie, które połączyły koleje zakładowe: Tarnowskie Góry-Repty-Karb-Bobrek-Orzegów-Chebzie-Nowy Bytom-Wirek i Karb-Rozbark-Chorzów-Siemianowice Śląskie-Bogucice-Zawodzie-Janów z odgałęzieniem do Roździenia przez Szopienice (obecnie dzielnice Katowic) oraz połączenie Rozbark-Chebzie przez Orzegów, osiągając w 1857 r. długość linii równą 113 km. W przeciwieństwie do wielu polskich kolei wąskotorowych, linia przeznaczona była wyłącznie do transportu towarów, stanowiąc podstawowy element systemu transportowego w intensywnie rozwijającym się okręgu przemysłowym. Początkowo pociągi prowadziły wyłącznie konie, nawiązując do legendarnych "rosbanek" z przełomu XVIII i XIX w. W 1855 r. wprowadzono po raz pierwszy na ziemiach polskich trakcję parową - pierwsze seryjnie produkowane parowozy wąskotorowe (austriackie). Na początku XX w. Górnośląskie Koleje Wąskotorowe były bardzo dużym przedsiębiorstwem transportowym, umożliwiającym sprawne funkcjonowanie przemysłu ciężkiego. Po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu niepodległości część Górnego Śląska wraz ze znaczną częścią Górnośląskich Kolei Wąskotorowych (prawie dwie trzecie długości sieci i ok. 60% taboru) w 1922 r. znalazło się na terytorium Polski, natomiast warsztaty naprawcze taboru w Rozbarku - w granicach Niemiec. Powstanie granicy politycznej wymusiło likwidację części połączeń i powstanie nowych układów torowych, co zwiększyło ostatecznie długość sieci do 186 km w 1939 r. Wybuch II wojny światowej doprowadził do ponownego scalenia sieci i zwiększenia ruchu pociągów oraz rozwoju kolei. W okresie wojennym rozbudowano i zmodernizowano warsztaty naprawcze w Rozbarku oraz powiększono i przebudowano stację Maciejkowice, która w 1942 r. stała się jedną z większych stacji wąskotorowych na ziemiach polskich. Po zakończeniu II wojny światowej Górnośląskie Koleje Wąskotorowe zostały włączone w struktury PKP. W wyniku włączenia prywatnej linii Gliwice Trynek-Rudy-Racibórz o długości 49 km (łączącej kolej wąskotorową z systemem tramwajowym Gliwic) Górnośląskie Koleje Wąskotorowe w 1945 r. liczyły 211 km długości, a po odbudowie w 1950 r. zniszczonej linii Rudy-Markowice Raciborskie osiągnęły długość aż 233 km - największą w swej historii. Wprowadzono także po raz pierwszy regularny ruch pasażerski. Niestety mimo unowocześniania taboru (w 1966 r. wprowadzono lokomotywy spalinowe) od połowy lat 60. XX w. przewozy towarów i pasażerów stopniowo malały. W wyniku spadku produkcji przemysłowej począwszy od lat 80. XX w., a następnie masowej likwidacji hut i kopalń w latach 90. XX w. stopniowo zawieszano ruch i likwidowano połączenia. W 1993 r. wprowadzono pierwsze pociągi turystyczne zwane Bytomką na trasie Bytom-Miasteczko Śląskie Wąskotorowe, dowożące codziennie w okresie wakacji wypoczywających nad zalew. W 2001 r. zawieszono całkowicie transport towarowy i wyłączono Górnośląskie Koleje Wąskotorowe ze struktur PKP. Szczęśliwie, w wyniku przekazania w 2002 r. majątku i ocalałej linii Bytom-Miasteczko Śląskie Wąskotorowe władzom samorządowym gmin Bytom, Tarnowskie Góry i Miasteczko Śląskie przy zaangażowaniu Stowarzyszenia Miłośników Kolei z Katowic wznowiono ruch pociągów turystycznych. Operatorem linii jest Stowarzyszenie Górnośląskich Kolei Wąskotorowych, a siedziba kolejki znajduje się w Bytomiu. Niestety brak zaangażowania władz Chorzowa nie pozwolił przedłużyć trasy turystycznej o odcinek Bytom-Siemianowice, w konsekwencji wskutek braku nadzoru w ciągu kilku miesięcy linia wraz ze stacją Maciejkowice została prawie całkowicie rozebrana przez złodziei. W 2007 r. ruch turystyczny odbywał się na odcinku Bytom-Miasteczko Śląskie o długości 23 km. Przejazdy turystyczne Stowarzyszenie organizuje od czerwca do września przejazdy pociągiem turystycznym prowadzonym lokomotywą spalinową na bardzo ciekawej krajobrazowo trasie Bytom-Tarnowskie Góry-Miasteczko Śląskie. Pociąg jadący z taką samą prędkością jak przed 150 laty (20 km/godz.) pozwala przenieść się do dawnej epoki. Linia ta biegnie przez Dąbrowę Miejską, obok rezerwatu bukowego Seget, przez Sportową Dolinę w Bytomiu-Suchej Górzeoraz teren nad Zalewem Chechło-Nakło w Miasteczku Śląskim. Dodatkowe atrakcje stanowią: Zabytkowa Kopalnia Rud Srebronośnych i Sztolni w Tarnowskich Górach Reptach oraz Skansenu Maszyn Parowych w Tarnowskich Górach. W składzie pociągu znajdują się wagony osobowe całoroczne serii Bxhpi (w razie potrzeby ogrzewane), w przypadku niskiej frekwencji wagon motorowy. Eksponaty Na uwagę zasługuje układ przestrzenny i zabudowania stacji Bytom Karb Wąskotorowy, w tym zabytkowa parowozownia, kuźnia, narzędziownia, a ponadto unikatowe w skali światowej warsztaty naprawcze kolei wąskotorowych w Bytomiu-Rozbarku z XIX w. Ponadto warto zobaczyć okazały budynek administracyjny i mieszkalny GKW z 1904 r. (ul. Powstańców Warszawskich). Część kolekcji dostępna jest w budynku administracyjnym obok lokomotywowni Bytom Karb Wąskotorowy. Podstawowy trzon zbiorów stanowią: . parowozy: parowozy: Tw47-2558 i Las27, . lokomotywy spalinowe: Lyd1 (polskie, prod. Chrzanów) używane do prac pomocniczych, manewrów i pociągów specjalnych, 4 szt. Lxd2 (rumuńskie, wyprodukowane w Bukareszcie) będące typowymi dla GKW lokomotywami o prędkości 40 km/godz., . wagony motorowe: MBd1 z 1965 r. przebudowany w Bytomiu na tor 785 mm, wykorzystywany do obsługi pociągów turystycznych w dniach o niskiej frekwencji, . wagony osobowe: dawny wagon inspekcyjny Asxh, zwany salonką, z 1912 r. z zachowanym częściowo oryginalnym wyposażeniem (toaletą z ceramicznymi misami i mosiężną armaturą), rumuńskie Bxhpi, Btxpi (wagony turystyczne powstałe z węglarek Wddxhp), . wagony towarowe: niemiecka samowyładowcza węglarka Wh z początku XX w., wagony serii Wddxhp służące do transportu ładunków sypkich, wagony-platformy serii Pddxh, wagony kryte serii Kddxh do transportu ładunków wrażliwych na działanie warunków atmosferycznych, . inne: bogata kolekcja aparatów i central telefonicznych, lampy (parowozowe, sygnałowe, konduktorskie), stemple stacyjne, mundury, zdjęcia, dokumenty (kompletna dokumentacja parowozu Tw53), 100-letnia piła do cięcia szyn.
. Siedziba: stacja Bytom Karb Wąskotorowy. . Dojazd: z Katowic do Bytomia pociągiem (osobowym 29 min) lub tramwajem nr 7, a następnie pieszo przejściem podziemnym pod peronami dworca PKP; samochodem drogą krajową nr 79 do centrum Bytomia i dalej ul. Wrocławską, ul. Reja, następnie po ok. 100 metrach na skrzyżowaniu w prawo i dalej do końca osiedlową ulicą. . Przejazdy turystyczne: roz kładowe od czerwca do września codziennie. Odjazdy: z Bytomia Wąskotorowego godz. 9.00,12.00 i 16.00, z Miasteczka Śląskiego godz. 10.20, 14.30 i 17.30. Peron GKW Bytom Wąskotorowy znajduje się przy dworcu głównym PKP w Bytomiu (czwarty peron) od strony ul. Zabrzańskiej, bezpośrednio przy przystanku Tramwajów Śląskich linii 5, 9, 18, 30. Bilety: normalny 5 zł, ulgowy 2,5 zł, dzieci do lat 4 bezpłatnie, przewóz psa 1 zł. Istnieje możliwość przewozu bez dodatkowych opłat rowerów i większego bagażu w wagonie bagażowym. Ponadto dodatkowo, po ogłoszeniu, na trasie Bytom Wąskotorowy-Tarnowskie Góry Kopalnia Zabytkowa-Tarnowskie Góry-Bytom Wąskotorowy jeździ pociąg specjalny z przewodnikiem "Kolej od kuchni", odjazd ze stacji Bytom Wąskotorowy godz. 11.00, powrót ok. 15.00. Oprócz tego przez cały rok można zamówić przejazd dla grup zorganizowanych (nawet do 300 osób jednorazowo!). . Kontakt: Stowarzyszenie Górnośląskich Kolei Wąskotorowych (parowozownia stacji Bytom Karb Wąskotorowy), ul. Reja, 41-900 Bytom kom. 602 172 679, 600 610 359, email: gkw@cn.com.pl. . Internet: www.gkw.pl.
