Starachowicka Kolej Wąskotorowa
karolina.kowalska
Zwiedzając Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach (dawny Wielki Piec), warto również zobaczyć stację zabytkowej kolejki wąskotorowej i udać się pociągiem turystycznym poza miasto na teren Puszczy Iłżeckiej. Z dziejów kolejki Starachowicka Kolej Wąskotorowa Starachowice-Iłża o długości 20,7 km i prześwicie 750 mm została ofi cjalnie otwarta dla ruchu publicznego 1 września 1951 r., chociaż jej geneza sięga okresu międzywojennego, kiedy to rozbudowywano Centralny Okręg Przemysłowy. W ramach modernizacji istniejących zakładów metalurgicznych i budowy nowego pieca hutniczego zwanego Wielkim Piecem wybudowano sieć kolejek dowożących rudę żelaza i obsługujących procesy technologiczne w zakładach metalurgicznych. Powstała sieć o długości ponad 30 km, która połączyła m.in. Wielki Piec w Starachowicach (obecnie Muzeum Przyrody i Techniki) i tartak na Bugaju z kopalniami i ładowniami drewna. Po zakończeniu II wojny światowej nastąpiła zmiana funkcji na kolej leśną i włączenie do Lasów Państwowych. W 1948 r. podjęto decyzję o budowie kolei użytku publicznego Starachowice-Iłża. Budowę rozpoczęto rok później, wykorzystując istniejący fragment kolei leśnej między Lipiem a Lubienią, a od...
Zwiedzając Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach (dawny Wielki Piec), warto również zobaczyć stację zabytkowej kolejki wąskotorowej i udać się pociągiem turystycznym poza miasto na teren Puszczy Iłżeckiej. Z dziejów kolejki Starachowicka Kolej Wąskotorowa Starachowice-Iłża o długości 20,7 km i prześwicie 750 mm została ofi cjalnie otwarta dla ruchu publicznego 1 września 1951 r., chociaż jej geneza sięga okresu międzywojennego, kiedy to rozbudowywano Centralny Okręg Przemysłowy. W ramach modernizacji istniejących zakładów metalurgicznych i budowy nowego pieca hutniczego zwanego Wielkim Piecem wybudowano sieć kolejek dowożących rudę żelaza i obsługujących procesy technologiczne w zakładach metalurgicznych. Powstała sieć o długości ponad 30 km, która połączyła m.in. Wielki Piec w Starachowicach (obecnie Muzeum Przyrody i Techniki) i tartak na Bugaju z kopalniami i ładowniami drewna. Po zakończeniu II wojny światowej nastąpiła zmiana funkcji na kolej leśną i włączenie do Lasów Państwowych. W 1948 r. podjęto decyzję o budowie kolei użytku publicznego Starachowice-Iłża. Budowę rozpoczęto rok później, wykorzystując istniejący fragment kolei leśnej między Lipiem a Lubienią, a od podstaw wybudowano odcinek o długości 14 km. Stację początkową Starachowice Wschodnie Wąskotorowe zlokalizowano po wschodniej stronie budynku stacji normalnotorowej, gdzie w 1953 r. wybudowano dużą parowozownię prostokątną (na pięć stanowisk) i budynek administracyjno-mieszkalny (zachowane do dziś). Największym obiektem inżynierskim na linii jest most żelbetowy nad dopływem Iłżanki przed Iłżą (długość prawie 19 m, wysokość ponad 3 m). W latach 1950-1952 linia uzyskała połączenie z koleją kopalni Staszic w Rudkach. W planach znalazł się także projekt jej przedłużenia z Iłży w kierunku Solca nad Wisłą (wybudowano fragment nasypów). Na kolejce panował duży ruch towarowy (transport rud żelaza z kopalni, wapna z wapienników pod Iłżą oraz drewna). Oprócz tego od końca lat 50. XXw. dowożono pracowników do kopalni i zakładów przemysłowych w Lubieniu i Starachowicach. Na skutek likwidacji niektórych ośrodków wydobywczych, ograniczenia wyrębu lasów oraz doprowadzenia bocznicy normalnotorowej do kopalni w Zębcu od lat 60. XX w. przewozy towarowe malały, osiągając w latach 70. niewielkie wartości. Pewne żywienie w transporcie towarów nastąpiło w 1975 r. po wprowadzeniu transporterów, czyli specjalistycznych wąskotorowych wagonów-platform, umożliwiających przewóz całych wagonów normalnotorowych zamiast czasochłonnego przeładowywania ich zawartości. W 1978 r. zaczęto eksploatować polskie lokomotywy spalinowe Lyd1, które powoli wypierały parowozy. Niestety, stopniowo ruch pasażerski przegrywał z komunikacją autobusową i ostatecznie został zamknięty 1 września 1986 r. W 1990 r. PKP uruchomiło pierwsze pociągi turystyczne na zamówienie, jednak mimo zainteresowania turystów i dużego ruchu towarowego kolejkę zamknięto 1 stycznia 1994 r., a tabor wywieziono na pobliską kolejkę jędrzejowską. Szczęśliwie odcinek Starachowice-Iłża już w 1995 r. został wpisany do rejestru zabytków. Obiektem zainteresowała się Fundacja Polskich Kolei Wąskotorowych, która nawiązała współpracę ze starostwem starachowickim i ostatecznie, po długich negocjacjach, w 2003 r. PKP przekazały zabytkową kolejkę władzom samorządowym. Rok później, po udrożnieniu torów na szlak wyruszyły pierwsze po 10 latach przerwy pociągi turystyczne. Starachowicka Kolej Wąskotorowa jest ciekawym przykładem ewolucji systemu transportowego od kolei przemysłowej poprzez leśną do kolei użytku publicznego, a od 2005 r. aspiruje do miana czynnej kolei muzealnej. Przejazdy turystyczne W latach 2003-2007 turyści mogli korzystać z przejazdów pociągiem turystycznym na odcinku Starachowice Wschodnie Wąskotorowe-Lipie (5,5 km). Planowano przedłużenie linii do Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach (Wielkiego Pieca) oraz odbudowę odcinka z Lipia do Lubienia i odcinka iłżeckiego. Cieszące się dużym zainteresowaniem wycieczki organizowała Fundacja Polskich Kolei Wąskotorowych, której po kilku latach współpracy właściciel kolejki (Starostwo Powiatowe w Starachowicach) z dniem 1 grudnia 2007 r. wypowiedział umowę na prowadzenie ruchu. W momencie zamykania książki przyszłość kolejki była nieznana. Eksponaty Tabor zgromadzono na stacji Starachowice Wschodnie Wąskotorowe, gdzie znajduje się też parowozownia prostokątna i budynek administracyjno-mieszkalny. Do obejrzenia są: . lokomotywy spalinowe: WLs75- wiązarowa dwuosiowa z 1967 r., Lyd1 z 1971 r., . wagony osobowe: Bxi - czteroosiowe wagony letnie z odkrytymi pomostami, przebudowane z wagonów krytych (2 szt.), Bxhpi - czteroosiowy produkcji rumuńskiej, MBd1 - dwuosiowy wagon motorowy z 1970 r., 1Aw, . wagony towarowe: czteroosiowa węglarka z lat 20. XX w., dwuosiowa węglarka, czteroosiowe wagony-platformy (2 szt.), dwuosiowe wagony koleby (2 szt.), . inne: jednostronny pług odśnieżny, drezyna ręczna "kiwajka", wózki torowe, rower torowy. Warto również zobaczyć kolekcję taboru i wystawę "Historia i teraźniejszość kolei wąskotorowych okolic Starachowic" w znajdującym się niedaleko stacji w Starachowicach Muzeum Przyrody i Techniki.
Judyta Kurowska-Ciechańska, Ariel Ciechański
